TEDx Ojai | x = Bağımsız TED Etkinliği
Bu sunumun başlığı " Büyük soru:
Çevresel Sapma ve Değer Savaşı"
Günümüzün insan toplumunda, birbirine tamamen zıt olan iki ekonomik sistem vardır.
Birincisi, geleneksel olarak bize dayatılan biçimiyle parasal-pazar ekonomisidir.
Diğeri ise, gerçekliğe ilişkin hem çevresel, hem de sosyolojik anlamda
giderek artan bilimsel farkındalığımız sayesinde
ortaya çıkan, fiziksel-kural yapısıdır.
Bunun sonucunda, devamlı artan bir toplumsal dengesizlik
ve halk sağlığında da süregiden bir gerileme ortaya çıkar.
Bunu iki kısa bölüme ayırdım. Birinci bölümün adı:
"Sistem Uyumsuzluğu: Pazar Verimliliğine karşı Teknik Verimlilik"
İkinci bölümün adı: " Değer Savaşları: Toplumsal Potansiyel, Çöküş ve Değişim"
Yani ne yapabileceğimiz, bunu yapmazsak bizleri nelerin beklediği
bu sistemden nasıl kurtulabiliriz, vb.
Birinci bölüme başlamadan önce; ekonomi nedir?
Eski Yunan'da, hanenin idaresi olarak tanımlanan ekonomi,
genel olarak bu anlamını kaybetmiştir.
"Ekonomi yapmak", ne demektir? Kısaca "verimliliği artırmak" anlamına gelir.
Bunu aklınızda tutun: israfı azaltmak.
Ekonominin olması gereken şey budur.
Benim terimlerime gelirsek, bu sunum boyunca iki kavram kullanacağız.
Birincisi, 'Dünya Ekonomisi'nin teorik tanımıdır.
Bu kavramı, "Çevrenin idaresi ve insan sağlığına yönelik en iyi yol olması nedeniyle
doğrudan bilimsel anlayışa dayanan kararlar" şeklinde ele alacağım.
Günümüzün "pazar ekonomisi"nin aksine, Üretim ve Dağıtım,
teknik açıdan en verimli
ve en sürdürülebilir yaklaşımlar kullanılarak düzenlenir.
Günümüzde alınan kararlar ise, bağımsız insan davranışlarına dayanır
ve arz-talep baskısına göre ayarlanan,
parasal takas araçlarıyla belirlenir.
Üretim ve Dağıtım, mal ve hizmet karşılıklarının
alınıp satılmasıyla sağlanır. Gelişimini belirleyen temel unsurlar da,
bir kişi veya grubun kişisel çıkarlarıdır.
Tabloda, ekonominin yedi unsurunu görüyorsunuz.
Daha fazlası da var, ancak şu anda odaklanmak istediklerim bunlar.
Karşılaştırıldıklarında, her ekonomik sistemin özünde bulunurlar.
Pazar ekonomisine, ve onun "dünya ekonomisi" dediğimiz doğal sistemle olan
ilişkisine ağırlık veriyorum.
Burada yıldızlarla gösterilenler,
toplumsal gelişimimizin,
bilimsel bütünlük ve ustalığa dayanan unsurlarıdır.
Yani, bilimin evrimi, kendimiz ve çevremiz hakkındaki bilgimiz.
Şimdi bunların her birini tek tek ele alarak konuşacağız.
1)Tüketim
Pazar ekonomisinin temel dayanağı tüketimdir.
Kıyafet giymenizin, yemek yemenizin
ve bir ev sahibi olmanızın tek nedeni; bir yerlerde birilerinin
biz hizmet satın alıyor veya veriyor olması, bir şekilde para takas ediyor ve tüketiyor olmasıdır.
Sistem böyle çalışıyor.
Doğal sistem bu konuda ne önerir?
'Dünya ekonomisi', bize ne gösterir?
Dünya sınırlı ve kapalı bir sistemdir.
Doğal yönelim, tüketim değil, korunum olmalıdır.
Eğer küçük bir grup insanla bir adada yaşıyor olsaydınız,
ve doğal olarak yetişen sınırlı bir ürün kaynağınız olsaydı;
böylesine basit bir toplumda kuracağınız ekonomik sistem,
bu kaynakları olabildiğince hızlı tüketen bir sistem mi olurdu?
Hiç sanmıyorum. Ve korkarım dünya da, devasa kozmik denizdeki
yalıtılmış bir ada, üstelik düşündüğümüzden daha da küçük.
2)Eskitme: Piyasa sistemi, eskitme ile açıkça tahrik edilmektedir.
İki tür eskitme vardır: Yapısal Eskitme,
uygun maliyeti kullanmak anlamına gelir.
Yani üretilen her ürününün, üretildiği anda
değer kaybetmesi gerekir. Çünkü kurumsal şirketler,
diğerleriyle rekabet edebilmek için daha üretimin başındayken
kar etmek zorundadır.
Planlı Eskitme ise, çok daha sinsi bir
sahtekarlık biçimidir; bir pazar taktiği olarak
tasarlanıp biçimlendirilmiştir. Ürünlerin tekrar satın alınmasını
sağlamak için, onları bozulacak şekilde tasarlamaktır.
Böyle bir şeyin var olması bile hayret verici.
Peki, Doğa bu konuda ne der? Az önce açıkladıklarımızdan yola çıkarsak:
Bozulacak ürünler tasarlamak veya gereksiz yere bozulmalarına
fırsat vermek, çevresel anlamda büyük sorumsuzluktur.
Esas itibarıyla bile nahoştur. Birşeyleri yaşatmak
ve sürdürebilmek için, ideal bir tasarıma ihtiyacımız var.
3) Mülkiyet
Mülkiyet metafiziği, kaynak ve malların
kontrollü olarak kısıtlanmasını sağlayan temel unsurlardan birisidir.
'Metafizik' diyorum, çünkü mülkiyet gerçek değildir.
Geniş ölçekte ne düşünsel
ne de fiziksel ürünler için mülkiyet diye bir şey yoktur.
Mülkiyet gelip geçicidir.
Mesela herkesin her şeyden birer taneye sahip olduğunu düşünün.
Doğal ekonomimizi hatırlarsak, bu durum size mantıklı geliyor mu?
Peki ya malların kullanımı? Mallara erişim?
Doğal çevrede, erişim imkanı olmalıdır. Evrensel mülkiyet verimsizdir.
Stratejik bir erişim modeli, hem çevreye karşı
daha sorumlu, hem de sosyal olarak daha verimlidir.
Bir arabanız varsa ve onu zamanınızın sadece %40'ında kullanıyorsanız
geri kalan %60'lık zaman diliminde neden bir başkası kullanmasın ki?
Bir erişim ve kullanım sistemi yaratmış olursunuz. Bu, çevresel duyarlılıktır.
4) Büyüme, yine tüketime dayanır.
Pazar ekonomisi, istihdamı korumak için neredeyse sabit bir büyüme gerektirir.
Bu, biraz da nüfusun artmasıyla ilişkilidir.
Devletten her zaman şunu duyarsınız:
"Büyüdük. Daha çok büyümemiz gerek, GSMH. Büyüyemiyoruz."
Bu, o kadar saçma ki!
Bizim, "durağan durum" ekonomisine ihtiyacımız var. Dünya, sınırlı bir sistem.
Dünyanın ihtiyacı olan şey, dinamik dengeyi gözeten
"dengeli yük" ekonomisidir. Yani sırf bir şeylerin devamlılığının sağlanması için tüketilmediği,
her şeyin dengede olduğu bir sistem.
5) Rekabet: Hakkında yeteri kadar konuşulmayan
sosyolojik gelişmelerimizi kapsar. Pazar Ekonomisi, açık pazardaki
kişisel ve kurumsal rekabete bağlıdır:
emeğinizi satar, pazar payı için rekabet edersiniz.
Bu tamamıyla, kabilecilik zamanındaki
eski 'kıtlık' anlayışına dayanan, metafiziksel bir eğilimdir.
Bu eski anlayışa göre, ne bir arada yaşayabilir, ne de kendi kendimize yetebiliriz;
dolayısıyla her şey için savaşmamız gerekir ve herkes de kendi çıkarına bakar.
Oysa bugün biliyoruz ki aslında,
bütün icatların temelinde işbirliği yatmaktadır. Buna "kullanım hakkı" denir.
Psikolojik araştırmalar artık, rekabetçi bakış açısında, uzun vadeli bozulma oluştuğunu gösteriyor.
Büyük oranda bozulma, yozlaşma, suç,
manşetlerde gördükleriniz: beyaz yaka, mavi yaka terimlerinin hepsi
bu ilkel, rekabetçi çevre kavramından kaynaklanıyor
ve hiçbir şey de onun kadar kutsal sayılmıyor.
6) Kazanç için Emek
İnsanın hayatta kalması, bir iş sahibi olmasına ve satış yapmasına bağımlı.
Bu sizin yaşam hakkınız.
Eğer iş bulamıyorsanız, ölseniz de olur,
çünkü zaten ekonomik olarak verimli biri sayılmıyorsunuz.
Bu, bilimsel ve teknolojik gelişimimizi ne yönde etkiler?
Makineleşme olağanüstüdür!
Otomasyonun ilerleyişi, iş gücü istihdamını
azaltıyor ve hatta tamamen demode hale getiriyor.
Ayrıca makineleşme, insan gücünden daha üretken ve verimlidir;
yani makineleşmeye ve yaratacağı kolaylık ve güvenliğe karşı çıkmak,
oluşturacağı bolluğun keyfini çıkarmamak, toplumsal sorumsuzluktur.
7) Kıtlık ve Dengesizlik: Birçok kişinin düşündüğünün aksine
tüketim ekonomisini doğuran para ve para hareketi,
bariz bir şekilde dengesizlik ve yetersizlikten beslenir.
Bu, aslında bir verimsizlik ekonomisidir, bir anti-ekonomi...
Gördüğünüz yoksulluk ve dengesizlik,
sadece sistemin içinde var olan bir yan ürün veya
açgözlülük, kurumlar vb. nedeniyle ortaya çıkan bir şey değildir. Verimli olsaydı
ve insanın hayatta kalmasını sağlayan unsurlar dengede olsaydı, bu sistem zaten işlemezdi.
Bunu neden isteyelim ki? Bolluk, eşitlik!
Yeni sosyolojik çalışmalar, eşitliğin kamu sağlığına çok daha
faydalı olduğunu göstermektedir. Eğer sınıflara ayrılmış
son derece dengesiz bir toplum olan ABD'ni, daha az sınıflaşma olan Norveç
ve İsveç ile karşılaştırırsanız, sınıflaşmanın daha az olduğu bu toplumlardaki
kamu sağlığının, bizimkini dümdüz edeceğini görürsünüz.
Bolluk içinde yaşamak için, neden teknolojinin
artık insan ihtiyaçlarını karşılayan, suç oranını azaltan,
ve tüm diğer toplumsal fenomenleri çözebilen bu verimlilik mekanizmalarını kullanmıyoruz ki?
ve işte, "Toplumsal Bozulma Görüntüsü!"
Elinizde bir makro-sosyoekonomik sistem, yani bir makroekonomik unsur var,
ve bu bozukluğu, çocukluktan başlayarak
sosyolojik tablonun her kademesine dağıtıyor.
Gördüğünüz her şey,
bu son derece hastalıklı ve bozulmuş haldeki "ekonomi" eğiliminden geliyor.
Sonuç olarak benim ilgimi çeken, makroekonomi ve sosyoloji arasındaki ilişki.
Bölüm İki (değişim!) ' Değer Savaşları: Toplumsal Potansiyel, Çöküş ve Değişim'
Burada, gazetelerde görebileceğiniz
bir dizi toplumsal sorun var:
yoksulluk, işsizlik, dengesizlik, katlanan borçlar, kirlilik, atıklar
ve bunların her biri, teknik olarak miadı dolmuş kavramlar.
Bunların hiçbiri, var olmasa da olur.
Daha öznel olanlar, en azından belli bir
dereceye kadar azaltılabilir.
"Pazar"ın doğasındaki çevresel ve sosyolojik verimsizliği ortadan kaldırmak
ve sadece modern bilimsel anlayışları uygulamak bile, tüm bu sorunları
tamamen çözer veya büyük oranda azaltır.
Buna gücümüz var. Ama ne yazık ki, içinde bulunduğumuz sistem yüzünden
bu potansiyeli artıramadığımız için, birçok insanın
hakkında yeterince konuşmadığı benzersiz bir çöküşle karşı karşıyayız.
Bana göre, üç temel darbe var.
İşsizlik: Gidişata bakılırsa,
toplumlar için geçmişteki istihdam oranlarını
bir daha asla göremeyeceksiniz.O devir artık kapandı.
Enerji maliyeti: gittikçe yükselecek, bir hidrokarbon ekonomisinde yaşıyoruz.
Hükümetin ya da kurumsal şirketlerin
yarattığımız devasa altyapının yerine geçebilecek,
yenilenebilir enerjiyle ilgili ne bir yatırımı, ne de gerçek bir amacı var.
Ve sistem çökmeye devam ettikçe bu yatırımların yokluğu,
daha da fazla para yaratılmasına sebep olacak.
Borç Batağı: Ülkeleri birer birer, domino taşıymışcasına
deviren "borç" dediğimiz bu kavramın
bir uydurma olduğu gerçeğine bir tek ben mi gülüyorum?
Geçiş: İşte burada bir değer savaşı var.
İnsanlarla bu konularda konuştuğumda
genelde anlama eğilimi göstermelerine rağmen, mevcut sistemin eski yapay olgularına
tutunan bu değerler birliğinden vazgeçemiyorlar.
Bu bir değer savaşı. Nasıl birinden diğerine geçeceğiz ki?
Değişime ilham vermek ve toplumsal bir reform yaratmak için ne yapabiliriz?
Esas büyük soru, işte budur. Ne yapacaksınız? Nasıl yapacaksınız?
Ne tür bir toplumsal farkındalık yaratacağız? Bunda nasıl bir rol alacaksınız?
Kendi çıkarlarınızı mı gözeteceksiniz? Yoksa kendi çıkarlarınızın
ancak bir bütün olarak toplumun çıkarı kadar olabileceğinin,
hayatta kalabilmemiz için kişisel çıkarlarımızın, toplumsal çıkara dönüşmesi gerektiğinin farkına mı varacaksınız?
Yeni denklemimiz ve en büyük sorumuz budur.
Teşekkür ederim.